مس جانجا؛ از یک ذخیره معدنی تا شکل‌گیری قطب جدید مس در شرق ایران

اگر بخواهیم جایگاه جانجا را در صنعت معدن ایران دقیق‌تر ارزیابی کنیم، نخستین نکته این است که این پروژه را نباید صرفا یک «معدن مس» تلقی کرد. آنچه جانجا را از بسیاری از پروژه‌های معدنی متمایز می‌کند، اتصال هم‌زمان بخش معدن به فرآوری و ایجاد ظرفیت برای توسعه زنجیره ارزش مس است. شرکت توسعه معادن و صنایع مس جانجا با محوریت شرکت سرمایه‌گذاری توسعه معادن و فلزات و مشارکت مجموعه‌ای از شرکت‌های بزرگ معدنی و سرمایه‌گذاری کشور شکل گرفته است. سهامداران این شرکت شامل سرمایه‌گذاری توسعه معادن و فلزات، تجلی توسعه معادن و فلزات، چادرملو، گل‌گهر، گهرزمین و بین‌المللی توسعه صنایع و معادن غدیر هستند.

این ساختار از منظر سرمایه‌گذاری اهمیت زیادی دارد؛ زیرا جانجا یک پروژه منفرد با اتکا به منابع محدود یک شرکت نیست، بلکه بخشی از یک کنسرسیوم متشکل از بازیگران بزرگ زنجیره معدن و صنایع معدنی کشور است. از همین منظر، نقش «ومعادن» نیز صرفاً نقش یک سهامدار مالی نیست؛ بلکه این هلدینگ در تعریف و راهبری پروژه، توسعه اکتشافات، تأمین مالی و حرکت پروژه از مطالعات به سمت عملیات اجرایی نقش محوری داشته است.

ذخیره‌ای که هنوز ظرفیت بزرگ‌تر شدن دارد

یکی از مهم‌ترین نقاط قوت جانجا، پتانسیل اکتشافی آن است. بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی روابط عمومی «ومعادن»، در چارچوب طرح 20 ساله معدن جانجا و پس از حدود 59 هزار متر حفاری استریل و اکتشافی، ذخیره معدن حدود 300 میلیون تن با عیار متوسط 0.26 درصد مس برآورد شده است؛ در عین حال تأکید شده که عملیات اکتشافی ادامه دارد و احتمال افزایش ذخیره وجود دارد. در برخی مطالعات و گزارش‌های پروژه نیز عدد 312 میلیون تن ذخیره قابل برداشت با عیار متوسط 0.26 درصد مس اعلام شده است.

ذخیره فعلی جانجا در محدوده 300 تا 312 میلیون تن برآورد شده و عملیات اکتشافی برای افزایش منابع معدنی همچنان ادامه دارد. این تفاوت عددی، بیش از آنکه تناقض باشد، می‌تواند ناشی از تفاوت میان ذخیره برآوردی، ذخیره قابل برداشت و به‌روزرسانی مدل زمین‌شناسی در مقاطع مختلف مطالعات باشد. نکته مهم‌تر، عیار نسبتا پایین ذخیره است. عیار 0.26 درصد به این معناست که اقتصادی‌کردن معدن نیازمند مقیاس بالای استخراج، طراحی دقیق مدار فرآوری و کنترل جدی هزینه‌های عملیاتی است. به همین دلیل جانجا یک پروژه کوچک و متعارف نیست؛ پروژه‌ای است که اقتصاد آن تا حد زیادی به مقیاس عملیات معدنکاری و بهره‌وری کارخانه فرآوری وابسته است.

16 میلیون تن استخراج برای تولید 130 هزار تن کنسانتره

یکی از مهم‌ترین شاخص‌های فنی پروژه، مقیاس عملیات معدنی آن است. بر اساس مطالعات منتشرشده، برای تولید سالانه 130 هزار تن کنسانتره مس، کارخانه باید سالانه حدود 16 میلیون تن خوراک دریافت کند. همچنین در مطالعات اولیه، حجم عملیات معدنکاری سالانه حدود 70 تا 80 میلیون تن برآورد شده است. این ارقام نشان می‌دهد جانجا از نظر عملیاتی در رده پروژه‌هایی قرار می‌گیرد که ماشین‌آلات سنگین، ناوگان حمل‌ونقل، مدیریت باطله، جاده‌های معدنی، تأمین انرژی و آب در اقتصاد آن نقش تعیین‌کننده دارند. در واقع، پروژه صرفا ساخت یک کارخانه 130 هزار تنی نیست؛ پشت این کارخانه یک زنجیره بزرگ از فعالیت‌های معدنی قرار دارد.

کارخانه 130 هزار تنی؛ حلقه کلیدی زنجیره ارزش جانجا

قلب صنعتی پروژه، کارخانه تغلیظ مس جانجاست. این کارخانه برای تولید سالانه حدود 130 هزار تن کنسانتره خشک مس طراحی شده و قرارداد اجرای آن به صورت EPC با شرکت فکور صنعت تهران منعقد شده است. بر اساس اطلاعات رسمی منتشرشده توسط پیمانکار، پروژه شامل بخش‌هایی مانند: سنگ‌شکن ژیراتوری، نوار نقاله اورلند، استوک‌پایل، مدار خردایش، فلوتاسیون و واحدهای آبگیری است. مدت قرارداد اجرای پروژه نیز 45 ماه اعلام شده است. در یکی از آخرین گزارش‌های فنی منتشرشده از سوی فکور صنعت نیز از اجرای عملیات آرماتوربندی، قالب‌بندی و نصب بخشی از تجهیزات خبر داده شده است؛ از جمله 6586 تن اسکلت فلزی، حدود 38106 متر مکعب بتن ریزی و نصب 4500 تن از مجموع 7600 تن تجهیزات ورودی. این ارقام نشان می‌دهد پروژه از مرحله طراحی و تجهیز کارگاه فاصله گرفته و وارد فاز واقعی ساخت و نصب تجهیزات شده است.

پیشرفت پروژه؛ فاصله معنادار میان اعداد تاریخی و وضعیت فعلی

یکی از نکات مهم در تحلیل جانجا، توجه به تاریخ انتشار اطلاعات است. برای نمونه، در آذر 1403 پیشرفت کارخانه حدود 15 درصد اعلام شده بود. اما گزارش‌های منتشرشده در شهریور 1405 از سوی روابط عمومی «ومعادن» و رسانه‌های مرتبط با پروژه، از ادامه جدی عملیات اجرایی حکایت دارند و یک گزارش منتشرشده در ابتدای شهریور 1405، پیشرفت کلی طرح را حدود 36.5 درصد عنوان کرده است. بنابراین برای ارزیابی عملکرد پروژه، استفاده از عدد 15 درصد به عنوان «وضعیت فعلی» صحیح نیست؛ این عدد مربوط به مرحله‌ای از سال 1403 است. روند پیشرفت از حدود 15 درصد در سال 1403 به حدود 36.5 درصد در گزارش‌های اخیر، نشان‌دهنده عبور پروژه از مرحله تجهیز و آماده‌سازی به سمت اجرای واقعی اجزای اصلی است.

جانجا فقط مس سولفیدی نیست

یکی از ظرفیت‌های مهم جانجا که در تحلیل‌های عمومی کمتر مورد توجه قرار گرفته، وجود منابع اکسیدی در کنار ذخایر سولفیدی است. در گزارش‌های منتشرشده درباره پروژه، از شناسایی بیش از 22 میلیون تن ذخیره اکسیدی سخن گفته شده و توسعه واحد لیچینگ برای این بخش مورد توجه قرار گرفته است. همچنین پروژه هیپ‌لیچینگ جانجا با مساحتی در حدود 60 هکتار در حال اجرا بوده و پیشرفت اجرای آن در حال حاضر حدود 75 درصد اعلام شده است. از منظر استراتژیک، این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا جانجا می‌تواند در آینده از یک مدل تک‌محصولی و صرفاً متکی بر تغلیظ سولفیدی فاصله گرفته و به سمت بهره‌برداری هم‌زمان از انواع مختلف ماده معدنی حرکت کند. این موضوع به معنی افزایش انعطاف‌پذیری سبد تولید و بالقوه بهبود بازیابی منابع است.

اثر جانجا بر تولید مس کشور

یکی از مهم‌ترین دلایل اهمیت ملی پروژه، ظرفیت تولید آن است. در اظهارات معاون توسعه معادن و صنایع معدنی «ومعادن» در سال 1403، تولید فلز محتوی مس کشور حدود 300 تا 350 هزار تن عنوان شده و برآورد شده بود که ورود ظرفیت جانجا بتواند حدود 40 تا 45 هزار تن فلز محتوی مس به تولید کشور اضافه کند؛ رقمی که معادل حدود 10 تا 15 درصد افزایش نسبت به سطح مذکور است. بنابراین اهمیت جانجا فقط در مقیاس منطقه‌ای نیست. این پروژه می‌تواند در صورت تحقق ظرفیت‌های طراحی‌شده، یکی از پروژه‌هایی باشد که وزن تولید مس ایران را در مقیاس ملی افزایش می‌دهد.