مدیریت بحران در دو جنگ؛ از حفظ جریان سوخت تا بازسازی زیرساخت‌های آسیب‌دیده

در واقع، جنگ موجب شد بخشی از شاخص‌های معمول عملکرد صنعت دیگر با معیارهای متعارف قابل ارزیابی نباشد و فصل جدیدی از نقش پالایش و پخش در زنجیره تأمین و عرضه فرآورده‌های نفتی شکل بگیرد. سند عملکرد شرکت نیز تأکید می‌کند که جنگ رمضان در اسفند 1404، ضرورت بازبینی سند راهبردی شرکت را برای تطبیق با پیامدهای جنگ ایجاد کرد. 

جنگ 12 روزه؛ سوخت‌رسانی در میانه آتش

در نخستین جنگ، زیرساخت‌های صنعت پالایش و پخش در تهران هدف حمله قرار گرفتند. در حمله به انبار نفت شهران و انبار نفت شهر ری، تعدادی از مخازن ذخیره‌سازی تخریب و تعدادی دیگر آسیب دیدند.

اما حتی در همین شرایط، عملیات سوخت‌رسانی متوقف نشد. یکی از جلوه‌های این مدیریت بحران، آغاز عملیات بارگیری فرآورده در انبار نفت ری از ساعت 6 صبح 25 خرداد، در میانه آتش توسط کارکنان شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی بود که تصویری روشن از اولویت صنعت در شرایط جنگی ارائه داد: حفظ جریان سوخت، حتی زمانی که بخشی از زیرساخت‌های ذخیره‌سازی درگیر حادثه و آتش بود.

جنگ رمضان؛ آسیب گسترده به شبکه تأمین

در جنگ رمضان نیز آسیب‌ها ابعاد گسترده‌تری پیدا کرد. در حمله به زیرساخت‌های انرژی کشور در 16 اسفند 1404، انبارهای ذخیره‌سازی استان‌های تهران و البرز و تأسیسات خطوط لوله منطقه تهران که مسئولیت ارسال فرآورده‌های نفتی به مناطق شمال، شمال‌شرق و شمال‌غرب کشور را بر عهده داشتند، آسیب دیدند و از نظر عملیاتی از دسترس خارج شدند. 

این اتفاق به معنای از کار افتادن بخشی از مسیرهای حیاتی زنجیره تأمین بود؛ اما پاسخ صنعت صرفاً محدود به مدیریت شرایط اضطراری نشد و بازسازی و برقراری مجدد ظرفیت‌های عملیاتی بلافاصله در دستور کار قرار گرفت.

بازسازی زیرساخت‌ها؛ بازگرداندن شریان‌های سوخت

پس از آسیب‌های جنگ رمضان، عملیات گسترده بازسازی تأسیسات نفتی آغاز شد. در بخش انبارها، اقداماتی از جمله آواربرداری و جمع‌آوری ضایعات، برشکاری مخازن آسیب‌دیده، تعمیر مخازن، احداث خطوط جدید و آماده‌سازی تجهیزات بارگیری و بازسازی شبکه آب آتش‌نشانی انجام گرفت.

بازآرایی خطوط انتقال؛ برقراری مسیرهای جایگزین

هم‌زمان، در بخش خطوط لوله و مخابرات نیز مجموعه‌ای از اقدامات برای بازگرداندن شبکه به شرایط عملیاتی انجام شد.

اتصال خط 10 اینچ نفت‌گاز شازند به خط لوله کرج، اتصال خط ATK از مخزن پالایشگاه تهران به خط انتقال فرودگاه امام خمینی(ره)، اتصال خط لوله ری ـ قوچک به خط 26 اینچ فرآورده شازند و سپس خط 22 اینچ ری ـ سمنان، اتصال خط 20 اینچ نائین ـ کاشان به خط 22 اینچ ری ـ سمنان، اتصال خط ری ـ ساری از داخل پالایشگاه به تلمبه‌خانه نفت خام و در ادامه نیروگاه‌های دماوند و مغانک، تأمین و راه‌اندازی ترانس 63 به 20 کیلوولت، اتصال خطوط انتقال فرآورده ATK به فرودگاه مهرآباد و اتصال خط لوله انتقال نفت‌کوره به نیروگاه حرارتی منتظر قائم از جمله اقدامات انجام شده در حوزه خطوط لوله بود. 

این اقدامات نشان می‌دهد که پاسخ صنعت به آسیب‌های جنگ، تنها تعمیر تجهیزات آسیب‌دیده نبود؛ بلکه در مواردی بازآرایی مسیرهای انتقال و ایجاد اتصال‌های جدید برای بازگرداندن جریان فرآورده نیز ضرورت پیدا کرد.

تغییر نگاه؛ از توسعه به تاب‌آوری

جنگ، اولویت‌های صنعت پالایش و پخش را نیز تحت تأثیر قرار داد. در شرایط عادی، افزایش ظرفیت تولید، توسعه پروژه‌ها و ارتقای کیفی فرآورده‌ها در مرکز برنامه‌ریزی قرار دارند؛ اما در شرایط جنگی، اولویت نخست به حفظ وضعیت موجود، تداوم عملیات و تأمین سوخت تغییر کرد.

در سند راهبردی شرکت، پس از تجربه جنگ، موضوع ارتقای تاب‌آوری و تضمین تداوم تأمین و عرضه فرآورده‌های نفتی در شرایط بحران به‌عنوان یکی از محورهای اصلی مورد توجه قرار گرفت؛ از جمله شناسایی و مقاوم‌سازی زیرساخت‌ها و دارایی‌های حیاتی، استقرار نظام تداوم عملیات و بازیابی سریع خدمات حیاتی، ایجاد ظرفیت‌های پشتیبان و جایگزین و اولویت‌بندی تخصیص فرآورده در شرایط محدودیت و بحران.

به این ترتیب، تجربه دو جنگ، صرفاً یک دوره اضطراری در تاریخ صنعت نبود؛ بلکه به بازنگری در شیوه برنامه‌ریزی و طراحی آینده صنعت نیز منجر شد.

از مقاومت در عملیات تا بازسازی برای آینده

تجربه دو جنگ نشان داد که تاب‌آوری صنعت پالایش و پخش تنها به ظرفیت تولید وابسته نیست. ذخایر، انبارها، خطوط انتقال، مسیرهای جایگزین، نیروی انسانی، نظام تصمیم‌گیری و توان بازیابی سریع همگی بخشی از زنجیره‌ای هستند که باید در شرایط بحران فعال باقی بمانند.

در شرایطی که صنعت پیش از جنگ نیز با ناترازی، تحریم و محدودیت سرمایه‌گذاری مواجه بود، کارکنان پالایش و پخش در جریان حملات، در کنار حفظ عملیات سوخت‌رسانی، وارد فرآیند بازسازی زیرساخت‌ها شدند؛ از بارگیری فرآورده در میانه آتش تا تعمیر مخازن، احداث خطوط، راه‌اندازی پمپ‌ها و برقراری مجدد مسیرهای انتقال.

روایت عبور در این بخش، روایت روزهایی است که معیار موفقیت صنعت دیگر صرفاً میزان تولید یا تعداد پروژه‌های افتتاح‌شده نبود؛ بلکه این بود که در سخت‌ترین شرایط، جریان سوخت کشور متوقف نشود.

و این شاید مهم‌ترین تصویر از کارنامه پالایش و پخش در دو سال گذشته باشد: زیرساخت آسیب دید، مسیرها بازآرایی شد، مخازن تعمیر شد و عملیات ادامه یافت؛ تا سوخت‌رسانی به کشور حتی در شرایط جنگی نیز استمرار داشته باشد.